KALENDARIUM NIEPODLEGŁOŚCI 1918-1919

  • Rozbrajanie żołnierza niemieckiego w Warszawie, 10 listopada 1918, zbiory Centralnej Biblioteki Wojskowej
    Rozbrajanie żołnierza niemieckiego w Warszawie, 10 listopada 1918, zbiory Centralnej Biblioteki Wojskowej
  • Krzyż Niepodległości z Mieczami, zbiory Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku (nr inw. MJP/590)
    Krzyż Niepodległości z Mieczami, zbiory Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku (nr inw. MJP/590)
  • Przemówienie radiowe Józefa Piłsudskiego z okazji ósmej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1926, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Przemówienie radiowe Józefa Piłsudskiego z okazji ósmej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1926, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Marszałek Józef Piłsudski na Kasztance przyjmuje defiladę wojsk piechoty, 11 listopada 1926, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Marszałek Józef Piłsudski na Kasztance przyjmuje defiladę wojsk piechoty, 11 listopada 1926, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Józef Piłsudski przed pomnikiem księcia Józefa Poniatowskiego odbiera defiladę podczas obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1927, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Józef Piłsudski przed pomnikiem księcia Józefa Poniatowskiego odbiera defiladę podczas obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1927, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Defilada z okazji obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1927, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Defilada z okazji obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1927, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Przybycie marszałka Józefa Piłsudskiego na Pole Mokotowskie podczas obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1928, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Przybycie marszałka Józefa Piłsudskiego na Pole Mokotowskie podczas obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1928, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Defilada oddziału szwoleżerów i przelot samolotów podczas obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, pl. Piłsudskiego w Warszawie, 11 listopada 1933, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Defilada oddziału szwoleżerów i przelot samolotów podczas obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, pl. Piłsudskiego w Warszawie, 11 listopada 1933, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Marszałek Józef Piłsudski na trybunie honorowej na Polu Mokotowskim w Warszawie podczas obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1934, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Marszałek Józef Piłsudski na trybunie honorowej na Polu Mokotowskim w Warszawie podczas obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1934, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Iluminacja Belwederu z okazji Święta Niepodległości, 10 listopada 1937 r., zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Iluminacja Belwederu z okazji Święta Niepodległości, 10 listopada 1937 r., zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Grupa dzieci w strojach ludowych podczas obchodów Święta Niepodległości w Cieszynie, 11 listopada 1938, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Grupa dzieci w strojach ludowych podczas obchodów Święta Niepodległości w Cieszynie, 11 listopada 1938, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Plac Piłsudskiego w Warszawie udekorowany flagami z okazji Święta Niepodległości, 11 listopada 1938, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Plac Piłsudskiego w Warszawie udekorowany flagami z okazji Święta Niepodległości, 11 listopada 1938, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

KALENDARIUM NIEPODLEGŁOŚCI

Kalendarium zawiera wykaz najważniejszych wydarzeń dotyczących odzyskania niepodległości i tworzenia zrębów odradzającej się Rzeczypospolitej Polskiej (październik 1918 – luty 1919)

1918

PAŹDZIERNIK

7 października

Rada Regencyjna wydała odezwę „Do Narodu Polskiego”, proklamującą niepodległość Polski na podstawie „woli narodu” oraz zasad pokojowych prezydenta Thomasa W. Wilsona oraz informującą o zamiarze szybkiego powołania rządu złożonego z przedstawicieli szerokich „warstw narodu” i „kierunków politycznych”, jak i rozpisaniu wyborów do sejmu.

12 października

Rada Regencyjna Królestwa Polskiego wydała dekret w sprawie objęcia zwierzchnictwa nad Wojskiem Polskim, które miało zostać zaprzysiężone Radzie „jako tymczasowej zastępczyni przyszłej władzy  zwierzchniej Państwa Polskiego”.

W zaborze pruskim polskie organizacje wydały deklarację ogłaszającą wolę przyłączenia do Polski ziem tego zaboru.

Podczas wiecu Polaków w Księstwie Cieszyńskim, w Boguminie i Orłowej, proklamowano przyłączenie Księstwa do Polski.

14–16 października

W Warszawie i innych miastach Królestwa Polskiego Polska Partia Socjalistyczna zorganizowała strajk polityczny przeciwko okupantowi niemieckiemu – żądano m.in. uwolnienia Józefa Piłsudskiego i Kazimierza Sosnkowskiego z więzienia w Magdeburgu.

19 października

Stronnictwa polskie powołały Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego jako tymczasową władzę zwierzchnią tego regionu.

23 października

Został utworzony rząd Józefa Świeżyńskiego bez zatwierdzenia przez okupacyjne władze niemieckie.

27 października

Ustawą rządu Józefa Świeżyńskiego wprowadzono powszechny obowiązek służby wojskowej i rozpoczęto tworzenie regularnej armii polskiej, szefem sztabu armii został gen. Tadeusz Rozwadowski.

Podczas wiecu w Cieszynie 50 tys. manifestantów upoważniło Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego do podjęcia działań na rzecz zjednoczenia Śląska z Polską.

 

 

28 października

W Krakowie utworzona została Polska Komisja Likwidacyjna (PKL), która miała przejmować na rzecz Polski ziemie zaboru austriackiego, prezesem Komisji został Wincenty Witos.

30 października

W Cieszynie Rada Narodowa proklamowała przynależność państwową do Polski.

31 października

Rozpoczęło się rozbrajanie garnizonów austriackich (Kraków, Cieszyn i in.), mianowany przez PKL komendant garnizonu krakowskiego gen. Bolesław Roja wezwał najstarszych rangą polskich oficerów, by przejmowali od Austriaków komendy w Galicji Zachodniej

Ze funkcji dowódcy armii polskiej zrezygnował gen. Hans von Beseler.

LISTOPAD

1 listopada

Regularne i ochotnicze siły wojskowe ukraińskie rozpoczęły walkę zbrojną w celu opanowania Lwowa i okolic; po stronie polskiej do obrony przystąpiły oddziały Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) oraz ochotnicy, w tym młodzież („orlęta lwowskie”), pod komendą kpt. Czesława Mączyńskiego, po opanowaniu stacji radiowej, obrońcy wezwali na pomoc polskie siły wojskowe.

Po zajęciu przez wojsko ukraińskie prawie całej Galicji na wschód od linii Sanu, proklamowana została na tym obszarze władza rządu Zachodnio-Ukraińskiej Republiki Ludowej.

Oddziały POW rozpoczęły rozbrajanie żołnierzy niemieckich i austriackich (m.in. w Radomiu).

W Lublinie powstał Związek Harcerstwa Polskiego, scalając organizacje skautowe z trzech zaborów.

3 listopada

Po dymisji rządu Józefa Świeżyńskiego powołany został przez Radę Regencyjną gabinet Władysława Wróblewskiego.

5 listopada

Zawarty został układ między Radą Narodową i czeskim Narodnim Vyborem pro Slezsko w sprawie podziału Śląska Cieszyńskiego według kryterium etnograficznego.

W Jabłonce na Orawie Zgromadzenie Narodowe proklamowało przynależność państwową Orawy i Spisza do Polski.

6–7 listopada

W Lublinie, gdzie usunięto już austriackich okupantów,  został utworzony Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, na czele którego stanął Ignacy Daszyński; w skład rządu weszli przedstawiciele lewicy niepodległościowej (PPS, PPSD), PSL oraz mniejszych ugrupowań; tekę ministra wojskowości objął płk. Edward Rydz-Śmigły (jako „zastępca Józefa Piłsudskiego”).

 

9 listopada

W Warszawie zaczęto rozbrajać żołnierzy niemieckich, głównie siłami POW, bojówek PPS, Dowborczyków, Straży Narodowej, Legii Akademickiej, akcja rozbrajania Niemców szybko rozciągnęła się na całe Królestwo Polskie i częściowo Wielkopolskę.

10 listopada

Na dworzec główny o godz. 7.30 w specjalnym pociągu z Berlina przybył Józef Piłsudski, zwolniony z więzienia w Magdeburgu; został powitany przez regenta ks. Zdzisława Lubomirskiego.

Generał-gubernator Hans von Beseler formalnie przekazał władzę Radzie Regencyjnej.

11 listopada

Na mocy decyzji Rady Regencyjnej Józef Piłsudski objął naczelne dowództwo tworzącej się armii polskiej, podejmując się misji utworzenia rządu narodowego po rozmowach z Ignacym Daszyńskim, które skutkowały ustąpieniem rządu lubelskiego.

Nocne rozmowy Józefa Piłsudskiego z przedstawicielami niemieckiej Rady Żołnierskiej przyniosły porozumienie o ewakuowaniu z Warszawy garnizonu niemieckiego (30 tys. żołnierzy).

Tymczasowa Naczelna Rada Ludowa w Poznaniu w wydanej odezwie opowiedziała się za przyłączeniem ziem b. zaboru pruskiego do jednoczącej się Polski.

Po podpisaniu przez delegację niemiecką warunków zawieszenia broni, przerwane zostały działania zbrojne – zakończyła się I wojna światowa.

12 listopada

Józef Piłsudski wydał pierwszy rozkaz do tworzonego Wojska Polskiego, mając na uwadze konieczność przezwyciężenia niejednolitości wojska oraz usunięcie „różnic i tarć, klik i zaścianków w wojsku”; do końca roku stan liczebny armii wydatnie został zwielokrotniony do ok. 100 batalionów piechoty, 70 szwadronów kawalerii i 80 baterii artyleryjskich.

13 listopada

Komitet Narodowy Polski w Paryżu został przez Francję uznany za rząd de facto, dzięki czemu formalnie znalazł się wśród uczestników zwycięskiej koalicji.

14 listopada

Rada Regencyjna wydała dekret  przekazujący swoje kompetencje Józefowi Piłsudskiemu i rozwiązała się; Józef Piłsudski powierzył misję tworzenia rządu Ignacemu Daszyńskiemu, następnego dnia zwolennicy Narodowej Demokracji protestowali przeciwko tworzeniu rządu przez Daszyńskiego.

16 listopada

Józef Piłsudski podpisał depeszę notyfikującą powstanie niepodległego Państwa Polskiego, depesza drogą radiową (przez Szwecję) została wysłana do przywódców mocarstw oraz rządów wszystkich państw walczących oraz neutralnych trzy dni później z aparatu w Cytadeli Warszawskiej, zaraz po opuszczeniu jej przez oddziały niemieckie.

 

17 listopada

W Warszawie odbyła się, zainicjowana przez Narodową Demokrację, manifestacja, podczas której demonstrowano hasła „rządu prawdziwie narodowego”, „armii narodowej” i „przymierza z koalicją zachodnią”

Po dymisji Ignacego Daszyńskiego, Józef Piłsudski misję utworzenia rządu powierzył swojemu współpracownikowi, Jędrzejowi Moraczewskiemu.

18 listopada

W skład gabinetu premiera Moraczewskiego weszli m.in.: Leon Wasilewski (min. spraw zagranicznych), Stanisław Thugutt (min. spraw wewnętrznych), Józef Piłsudski (min. spraw wojskowych) i Wincenty Witos (bez teki).

19 listopada

Do Warszawy przybył poseł niemiecki hr. Harry Kessler, tym samym Republika Niemiecka uznały de facto istnienie Państwa Polskiego (listy uwierzytelniające poseł złożył na ręce Piłsudskiego dwa dni później).

Na odsiecz Lwowa ruszyła, na mocy rozkazu Józefa Piłsudskiego, grupa taktyczna dowodzona przez płk. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego, drugą grupą ruszającą na odsiecz dowodził gen. Bolesław Roja.

21–22 listopada

W wyniku energicznych działań polskich oddziałów, które przybyły z odsieczą do Lwowa, wojska ukraińskie wycofały się z miasta.

22 listopada

Józef Piłsudski podpisał „Dekret o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej”, obejmując stanowisko Tymczasowego Naczelnika Państwa, na okres do momentu zwołania Sejmu Ustawodawczego; do kompetencji Naczelnika Państwa należało wydawanie dekretów, powoływanie rządu i zatwierdzanie jego projektów ustaw.

23 listopada

Naczelnik Państwa Józef Piłsudski wydał dekret o 8-godzinnym dniu pracy i 46-godzinnym tygodniu pracy.

24 listopada

Tymczasowa Komisja Rządząca we Lwowie (władza administracyjna Małopolski Wschodniej) podporządkowała się rządowi Jędrzeja Moraczewskiego.

Naczelnik Państwa Józef Piłsudski powołał jednolite dowództwo „Wschód” do walki z Ukraińcami, na czele którego stanął gen. Tadeusz Rozwadowski.

28 listopada

Naczelnik Państwa Józef Piłsudski wydał dwa dekrety: w sprawie ordynacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego (pięcioprzymiotnikowych, z udziałem wszystkich pełnoletnich obywateli, w tym kobiet) z terminem przeprowadzenia 26 stycznia 1919 r. oraz powołujący Polską Marynarkę Wojenną.

GRUDZIEŃ

3–5 grudnia

Sejm Dzielnicowy w Poznaniu uznał władzę Naczelnej Rady Ludowej jako polskiej reprezentacji na terenie Poznańskiego, wyraził też żądanie wobec państw Ententy przyłączenia ziem b. zaboru pruskiego do Polski.

7 grudnia

Naczelny Wódz Józef Piłsudski wydał rozkaz w sprawie ujednolicenia Wojska Polskiego.

11 grudnia

Uczestnicy XV Zjazdu PPS w Warszawie opowiedzieli się za ustrojem parlamentarnym państwa, przeciwko rewolucji, za rządem ludowym, od którego oczekiwano przeprowadzenia zasadniczych reform społecznych.

21 grudnia

Józef Piłsudski jako Naczelnik Państwa wystosował list do Romana Dmowskiego, prezesa Komitetu Narodowego Polskiego, w sprawie ujednolicenia polskiej reprezentacji wobec Ententy.

23 grudnia

Rząd Litwy Augustinasa Voldemarasa wystosował notę do Polski, żądając uznania niezawisłości swojego państwa, ze stolicą w Wilnie

26 grudnia

Do Poznania przybył Ignacy Jan Paderewski.

27 grudnia

Ostrzelanie manifestacji na cześć Paderewskiego przez niemieckiego oficera stało się iskrą zapalna, która zapoczątkowała starciem Straży Ludowej i oddziałów POW z żołnierzami niemieckimi wybuch powstania w Wielkopolsce, po opanowaniu Poznania przez Polaków utworzone zostało następnego dnia Dowództwo Główne Wojsk Powstańczych, na czele którego stanął kpt. Stanisław Taczak.

30 grudnia

Minister spraw zagranicznych Polski, Leon Wasilewski, wystosował do Ludowego Komisariatu  Spraw Zagranicznych Rosji Sowieckiej ostry protest przeciwko rozszerzaniu napaści na terenie Litwy i Białorusi oraz wprowadzaniu na zajmowanych obszarach własnego systemu politycznego.

1919

STYCZEŃ

4/5 stycznia

Doszło do próby zamachu, mającego na celu obalenie rządu Jędrzeja Moraczewskiego; zdecydowane działanie szefa Sztabu Wojska Polskiego gen. Stanisława Szeptyckiego udaremniło zamiary zamachowców związanych z obozem Narodowej Demokracji; Naczelnik Państwa grupie zamachowców udzielił jedynie ostrej reprymendy; próba zamachu przyspieszyła rozmowy Piłsudskiego z Paderewskim w sprawie rekonstrukcji rządu.

8 stycznia

Naczelna Rada Ludowa wystosowała notę do rządów państw Ententy i Republiki Niemieckiej o przejęciu władzy na obszarze byłego zaboru pruskiego.

10 stycznia

Naczelnik Państwa Józef Piłsudski zatwierdził statut Komisji Rządzącej dla Galicji, Śląska Cieszyńskiego, Orawy i Spisza, jako tymczasowej władzy ustawodawczej i kontrolnej.

11  stycznia

Dowództwo w powstaniu wielkopolskim objął gen. Józef Dowbor-Muśnicki, który powstańcze siły zbrojne (ok. 17 tys. żołnierzy) przeorganizował na wzór armii regularnej.

12 stycznia

Naczelne dowództwo rosyjskiej Armii Czerwonej wydało rozkaz przejścia do drugiej fazy marszu na Zachód (plan „Operacja Wisła”), mającego na celu zajęcie centrum Polski, a następnie udzielenie pomocy rewolucji komunistycznej w Niemczech.

16 stycznia

Po przyjęciu dymisji rządu Moraczewskiego, Naczelnik Państwa powołał rząd Ignacego Jana Paderewskiego. W tej sytuacji Komitet Narodowy Polski uznał władzę Józefa Piłsudskiego jako Naczelnika Państwa i podporządkował się nowemu premierowi.

18 stycznia

W Paryżu rozpoczęły się obrady konferencji pokojowej, Polskę reprezentowali Ignacy Jan Paderewski (tymczasowo zastępowany przez Kazimierza Dłuskiego) i Roman Dmowski; koncepcja terytorium, Polski opracowana przez Dmowskiego (480 tys. km kw. i 37 mln ludzi) natrafiła na poważny opór Wielkiej Brytanii oraz zastrzeżenia ze strony Francji (granica wschodnia z Rosją).

23 stycznia

Wojska czechosłowackie napadły na przyznaną Polsce część Śląska Cieszyńskiego, nikłe na tym obszarze siły polskie nie były w stanie odeprzeć ataku.

26 stycznia

Na obszarze b. Królestwa Polskiego i Małopolski (Galicji) Zachodniej zostały przeprowadzone wybory do Sejmu Ustawodawczego (frekwencja w okręgach wyniosła od 60 do 94%); w b. Królestwie najwięcej głosów oddano na kandydatów Narodowej Demokracji (45%) i PSL „Wyzwolenie” (22%), w Małopolsce Zachodniej na kandydatów PSL „Piast” (34%). Natomiast PPS zdobył tylko 9% głosów, a PPSD – 18%. Narodowa Demokracja w Galicji zdobyła 11% głosów. Najsilniej reprezentowaną formacją w Sejmie stała się prawica skupiona głównie wokół Narodowej Demokracji, jednak nie była ona w stanie sformować stabilnej większości rządowej.

29 stycznia

Podczas posiedzenia Rady Najwyższej Konferencji Pokojowej w Paryżu Roman Dmowski zreferował ówczesną sytuację Polski oraz jej aspiracje terytorialne, wypowiadając się negatywnie co do niepodległości Ukrainy oraz uznając za możliwe usankcjonowanie autonomii Litwy w związku politycznym z Polską.

L U T Y

3 lutego

Została zawarta, pod naciskiem mocarstw Ententy, polsko-czechosłowacka ugoda w sprawie tymczasowego podziału Śląska Cieszyńskiego.

5 lutego

W Białymstoku doszło do podpisania umowy regulujące opuszczenie strefy tzw. Ober-Ostu przez wojska niemieckie i przekazywanie tych obszarów wojskom polskim w celu zatrzymania nadciągających wojsk Armii Czerwonej.

7 lutego

Naczelnik Państwa Józef Piłsudski podpisał 49 dekretów, w tym m.in. o obowiązku szkolnym, o utworzeniu Najwyższej Izby Kontroli, Prokuratury Generalnej, powołaniu Pocztowej Kasy Oszczędnościowej; dzień później podpisał dekret określający warunki rejestracji i funkcjonowania związków zawodowych.

10 lutego

Józef Piłsudski uroczyście otworzył sesję inaugurującą Sejm Ustawodawczy, Marszałkiem Sejmu wybrano Wojciecha Trąmpczyńskiego.

16 lutego

Układ zawarty w Trewirze między państwami Ententy a Niemcami został, na wniosek marszałka Ferdynanda Focha, rozciągnięty na Poznańskie, wobec czego Niemcy zobowiązali się do zaprzestania walk ofensywnych przeciwko Polakom; dwa dni później w Wielkopolsce nastąpiło zawieszenie broni

20 lutego

Podczas obrad w Sejmie Ustawodawczym Józef Piłsudski złożył rezygnację z urzędu Tymczasowego Naczelnika Państwa; na czas do uchwalenia konstytucji, Sejm powierzył mu sprawowanie urzędu Naczelnika Państwa; Sejm uchwalił Małą Konstytucję, która stanowiła, iż Naczelnik Państwa jako przedstawiciel państwa jest najwyższym wykonawcą uchwał sejmowych w sprawach cywilnych i wojskowych; w porozumieniu z Sejmem miał powoływać rząd  w pełnym składzie, ponosząc odpowiedzialność wraz z rządem za sprawowanie władzy przed Sejmem.

Opracował: dr Andrzej Stawarz