11 listopada w Polsce niesuwerennej i suwerennej

  • Rozbrajanie żołnierza niemieckiego w Warszawie, 10 listopada 1918, zbiory Centralnej Biblioteki Wojskowej
    Rozbrajanie żołnierza niemieckiego w Warszawie, 10 listopada 1918, zbiory Centralnej Biblioteki Wojskowej
  • Krzyż Niepodległości z Mieczami, zbiory Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku (nr inw. MJP/590)
    Krzyż Niepodległości z Mieczami, zbiory Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku (nr inw. MJP/590)
  • Przemówienie radiowe Józefa Piłsudskiego z okazji ósmej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1926, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Przemówienie radiowe Józefa Piłsudskiego z okazji ósmej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1926, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Marszałek Józef Piłsudski na Kasztance przyjmuje defiladę wojsk piechoty, 11 listopada 1926, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Marszałek Józef Piłsudski na Kasztance przyjmuje defiladę wojsk piechoty, 11 listopada 1926, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Józef Piłsudski przed pomnikiem księcia Józefa Poniatowskiego odbiera defiladę podczas obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1927, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Józef Piłsudski przed pomnikiem księcia Józefa Poniatowskiego odbiera defiladę podczas obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1927, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Defilada z okazji obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1927, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Defilada z okazji obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1927, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Przybycie marszałka Józefa Piłsudskiego na Pole Mokotowskie podczas obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1928, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Przybycie marszałka Józefa Piłsudskiego na Pole Mokotowskie podczas obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1928, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Defilada oddziału szwoleżerów i przelot samolotów podczas obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, pl. Piłsudskiego w Warszawie, 11 listopada 1933, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Defilada oddziału szwoleżerów i przelot samolotów podczas obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, pl. Piłsudskiego w Warszawie, 11 listopada 1933, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Marszałek Józef Piłsudski na trybunie honorowej na Polu Mokotowskim w Warszawie podczas obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1934, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Marszałek Józef Piłsudski na trybunie honorowej na Polu Mokotowskim w Warszawie podczas obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, 11 listopada 1934, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Iluminacja Belwederu z okazji Święta Niepodległości, 10 listopada 1937 r., zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Iluminacja Belwederu z okazji Święta Niepodległości, 10 listopada 1937 r., zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Grupa dzieci w strojach ludowych podczas obchodów Święta Niepodległości w Cieszynie, 11 listopada 1938, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Grupa dzieci w strojach ludowych podczas obchodów Święta Niepodległości w Cieszynie, 11 listopada 1938, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
  • Plac Piłsudskiego w Warszawie udekorowany flagami z okazji Święta Niepodległości, 11 listopada 1938, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
    Plac Piłsudskiego w Warszawie udekorowany flagami z okazji Święta Niepodległości, 11 listopada 1938, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

ŚWIĘTO NIEPODLEGŁOŚCI W POLSCE

OD 1939 R. PO WSPÓŁCZESNOŚĆ

         Podczas II wojny światowej na ziemiach polskich zajętych przez III Rzeszę i Związek Sowiecki, Święto Niepodległości nie mogło być oficjalnie obchodzone. W warunkach okupacji niemieckiej organizatorzy przygotowywanych konspiracyjnie obchodów rocznicy 11 listopada, głównie w ramach tzw. małego sabotażu, byli narażeni na dotkliwe represje. Niemniej pamięć o święcie starano się kultywować. W dniach poprzedzających rocznicę odzyskania niepodległości w większych miastach na murach, ogrodzeniach, płytach chodnikowych pojawiały się okolicznościowe afisze, ulotki i napisy „Polska żyje”, „Polska zwycięży”, „Polska walczy”, „Jeszcze Polska nie zginęła”, „11.XI.1918” itp., a od 1942 roku także znak Polski Walczącej – litera P u podstawy zakończona kotwicą. Częstokroć pomniki przystrajano biało-czerwonymi kwiatami i proporczykami, a w miejscach o mocnej symbolice narodowej mocowano flagę narodową. Również w prasie konspiracyjnej, głównie  w „Biuletynie Informacyjnym” podziemnej Armii Krajowej, zamieszczano artykuły przypominające o Święcie Niepodległości.

         Po utworzeniu w lipcu 1944 roku, Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN), tylko jeden raz odbyły się uroczyste obchody Święta Niepodległości – miały one miejsce równocześnie w Moskwie i w Lublinie. W stolicy Związku Sowieckiego zorganizowano z tej okazji spotkanie przedstawicieli miejscowych Polaków, natomiast aktywistów Krajowej Rady Narodowej (KRN) i PKWN zaproszono na uroczysty obiad. Ponadto władze sowieckie zezwoliły na świętowanie rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę w szkołach, ochronkach i innych instytucjach, nad którymi opiekę sprawował Komitet ds. Dzieci Polskich. Natomiast w Lublinie, 11 listopada 1944 roku, podczas uroczystości na pl. Litewskim, odbyła się defilada wojskowa i przemarsz młodzieży, a po południu – akademia z udziałem Zespołu Teatru Wojska Polskiego.

         Począwszy od 1945 roku nowe władze Polski ludowej dążyły do wyrugowania Święta Niepodległości z kalendarza świąt państwowych, stosując rozmaite zabiegi propagandowe, mające na celu wykazanie politycznej „niesłuszności” tej rocznicy i narzucenie „właściwej” interpretacji wydarzeń z listopada 1918 roku. Jednym z wielu przykładów takich działań jest fragment artykułu: „Dlaczego nie świętujemy 11 listopada” opublikowanego w poznańskim piśmie „Orzeł Biały” z 11 listopada 1945 roku: […] W dniu 11 listopada 1918 r. powstał lud polski do walki z zaborcą. Lecz dzień ten staje się równocześnie świętem reakcji, na czele której staje Józef Piłsudski. Już wówczas Rząd polski wkroczył na drogę polityki niesłusznej, proniemieckiej. [] Piłsudski zdradziwszy demokrację, w szeregach której walczył o niepodległość Polski, staje na czele reakcji polskiej. [] Ta od początku prowadzi zgubną politykę wewnętrzną i zewnętrzną.[] Ten i inne teksty ówczesnej komunistycznej propagandy miały służyć m.in. zdezawuowaniu tradycji święta 11 listopada. W jego miejsce „władza ludowa” wprowadziła, już jak najbardziej „słuszne” politycznie, Narodowe Święto Odrodzenia Polski. Od 1945 do 1988 r. było to najważniejsze w Polsce powojennej święto państwowe obchodzone 22 lipca. Dekret KRN z 22 lipca 1945 r. ustanawiający to święto uchylił artykuł 4. ustawy z 1937 roku o Święcie Niepodległości. Przez kolejne dekady, aż do upadku komunizmu, obchody rocznicy odzyskania niepodległości w dniu 11 listopada organizowane były nielegalnie przez środowiska niepodległościowe w tym piłsudczykowskie. Wobec organizatorów i uczestników tych uroczystości władze PRL stosowały różne formy represjonowania, traktując ich jako naruszających i burzących „porządek publiczny”. Pewnym wyjątkiem były lata 1980–1981, kiedy ruch, legalnie wtedy działającej „Solidarności” bardzo mocno nawiązywał w do tradycji niepodległościowych, przywracając w tym czasie w szerszej skali społecznej Święto Niepodległości.

         Na fali wielkich przemian ustrojowych i politycznych, ustawą sejmową z 15 lutego 1989 r. ponownie ustanowiono Narodowe Święto Niepodległości. W niepodległej Rzeczypospolitej od tej pory systematycznie organizowane są zarówno uroczystości centralne –  z udziałem głowy państwa i w ceremoniale wojskowym – jak również obchody lokalne, środowiskowe celebrowane w wielu miastach i regionach. Na przestrzeni ponad 20 ostatnich lat nastąpiła ewolucja scenariuszy obchodów, pojawiły się i wciąż są doskonalone nowe formy manifestowania wolności narodowej. Nadal bardzo często nawiązuje się do czynu niepodległościowego Józefa Piłsudskiego i legendy Legionów Polskich. Ale popularyzuje się także inne ważne w historii Polski „drogi do niepodległości”. Służą temu coraz bardziej urozmaicone formy uczestnictwa społeczeństwa w święcie:  konkursy, koncerty, wystawy, pokazy i rekonstrukcje wydarzeń historycznych, gry miejskie, festyny, biegi uliczne i in. Niestety, zdarzają się też manifestacje, które swoim charakterem oraz nieodpowiedzialnymi zachowaniami uczestników zakłócają innym przeżywanie tego wyjątkowego dnia w radosnym i zarazem pozytywnie refleksyjnym nastroju. Mimo to, tradycja obchodów Święta Niepodległości wydaje się być już dobrze ugruntowana w społeczeństwie, a jej znaczenie jest coraz lepiej rozumiane przez Polaków.

 

 

Autor: dr Andrzej Stawarz

Konsultacja merytoryczna: prof. Grzegorz Nowik

Redakcja: Małgorzata Basaj, Michał Bronowicki